Doopsgezinde Gemeente Haren

Zondag 15 februari 2009, preek ds. K. van der Werf

Evoltutie of geloof (Charles Darwin 200e geboortedag 1809)

Misschien moet de activiteitencommissie van de Doopsgezinde Gemeente Haren voor het komende winterseizoen maar besluiten, om in september met de hele gemeente, een boottocht te maken van ongeveer 5 jaar. Omdat het dit jaar 200 jaar geleden is dat Charles Darwin is geboren en het precies 150 jaar geleden is, dat Darwins beroemdste publicatie verscheen, On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, beter bekend als het ‘boek van de evolutietheorie’, leek het de kerkenraad goed om daar dit jaar bij stil te staan. En wat is er dan mooier om net, zoals Darwin deed tussen 1831 en 1836 met het schip The Beagle, hem in het kielzog te volgen en aan de hand van zijn dagboekaantekeningen te kijken, hoe het er nú is op die plekken die Darwin heeft aangedaan.

Wie echter denkt dat Darwin die 5 jaar volledig aan boord is gebleven, die heeft het goed mis. Want The Beagle was een Engels marineschip, dat de opdracht had om de kustlijn van Zuid-Amerika in kaar te brengen en bepaalde eilanden onder Brits gezag te brengen. Het was een trip die op 27 december 1831 begon in Plymouth om vervolgens eerst naar Zuid-Amerika te varen, daar zeekaarten te maken voor militaire en handelsdoelen, om daarna via Nieuw Zeeland en Australië, terug te keren naar Engeland. De reis zou aanvankelijk twee jaar duren, maar het werden er vijf. En op de talloze eilanden die het schip aandeed, zoals o.a. de Galapagos-eilanden, verzamelde Darwin allerlei planten en kleine dieren, zoals kevertjes en vlindertjes die hij gemakkelijk mee kon nemen naar Engeland. Zo kwam hij tot de conclusie dat er in de natuur een soort van natuurlijke selectie moest zijn, waardoor levende wezens zich aanpassen aan hun levensomstandigheden waarbij de sterkste soorten overwinnen.

Darwin is bij het grote publiek bekend als: de man van de evolutietheorie. Maar dat is eigenlijk niet juist! Darwin zou je beter ‘de grondlegger van het ecolgiesysteem’ kunnen noemen! Want wat hij eigenlijk deed, dat is niks anders zeggen dan dat er soorten verdwijnen en dat er dus iets kwetsbaars in de natuur zit. Dat de schepping dus niet iets onveranderlijks is, maar iets is dat aan verandering onderhevig is. Darwin heeft ons gewezen op het feit dat wij als mensen niet aan de goden overgeleverd zijn, maar dat wij als mens ook verantwoording hebben voor de wereld.

Wat Darwin NIET zegt, is wat ‘wij’ onder ‘evolutie-theorie’ verstaan! En dat is simpelweg de vraag: Hoe is alles ontstaan? Heeft God alles gemaakt of is er ooit een oerknal geweest, waarbij stofdeeltjes aan elkaar zijn geklonterd en dat er uit die stofdeeltjes planeten met leven zijn ontstaan. Maar dat is juist NIET waar Darwin het over heeft. In het wereldbeeld van 150 jaar geleden waren die gedachten er wel, van “wie nu alles had gemaakt?”, maar Darwin was wel een kind van zijn tijd waar de christelijke godsdienst nog zeer het openbare leven beïnvloedde, dus liep hij wat om de hete brij heen. Hij heeft het in zijn boek wel over hoe soorten zich ontwikkelen, hoe de mens uit de aap kan zijn ontwikkeld, maar de vraag: Wie of wat nu aan het begin van alles heeft gestaan….dat vind je bij Darwin niet.

Misschien dat we in september daar wel achter kunnen komen. Want er is het plan opgevat door de VPRO om de Beagle achterna te reizen. Door het succes van ‘In Europa’ is er het plan opgevat om met de klipper Stad Amsterdam de Beagle achterna te varen. En daar kunnen gasten zich voor aanmelden. En daarom kan de Doopsgezinde Gemeente Haren in september haar startdag houden aan boord bij Charles Darwin, om te kijken hoe het nu eigenlijk zit met die evolutie-theorie om daarna naar de Galapagos eilanden te varen, Tahiti aan te doen en via Australië weer terug te keren. We nemen het kunstwerk van Ruud Bartelema mee en komen uitgebreid op de televisie. Een betere presentatie naar buiten als gemeente kun je je toch niet wensen? En je hoort het Geert Mak al zeggen: “Waar waren we ook al weer gebleven?”

Toevallig ligt net deze weken in Drachten de ark waarmee Jan Huibers het verhaal probeert te vertellen over die andere Schepper, een verhaal dat ook al erg heeft geleden door de werken van Darwin. Jan Huibers heeft namelijk enkele jaren geleden toen hij gepensioneerd was, een grote ark van Noach gebouwd waarmee hij door Nederland vaart. En Jan Huibers is een échte gelovige. En wat betekent dat? Dat wil zeggen dat hij een heleboel zekerheden heeft. Zo weet hij zeker dat God de aarde schiep in zeven dagen, want zo staat het in de bijbel.

Het kenmerk van de ‘ware gelovigen’ is, dat zij geen twijfels kennen. Het klinkt tegenstrijdig maar dat is precies het grootste verschil met wetenschappers. De wetenschapper gaat uit van een veronderstelling en toetst die aan de werkelijkheid. Dan zijn er twee uitkomsten mogelijk: het klopt of het klopt niet! In dat laatste geval kan de veronderstelling naar de prullenmand en moet de onderzoeker iets nieuws bedenken.

Bij de ‘ware gelovige’ gaat het andersom. Hij gaat uit van een werkelijkheid waaraan niet meer kan worden getwijfeld. Onderzoek en toetsing aan het waarneembare zijn niet nodig. Dit fundamentele verschil in benadering maakt de dialoog tussen geloof en wetenschap praktisch onmogelijk. Dat wil niet zeggen dat een geleerde niet in God kan geloven of dat een belijdend christen geen baanbrekend onderzoek kan doen. De praktijk bewijst anders: en dat bewijst weer dat de mens meer is dan een puur rationeel handelend wezen.

Denk er maar eens over na: overal op de wereld leven mensen, en ze hoeven niet in iets te geloven en toch doen ze het! Want overal komt godsdienst voor!

Aan zo’n man als Jan Huibers, die met zijn namaakark van Noach door Nederland toert, hoeft niemand zich te ergeren. Ik rangschik hem onder die mensen, die wat kleur geven aan grijs Nederland. Het heeft ook wel iets, een hele normaal functionerende man die het verhaal over Noach aan de mensen wil vertellen. Hoeveel mensen zetten met kerst niet een kerststal op! En op hoeveel kerstmarkten is er tegenwoordig niet een levende kerststal!

Het wordt pas ergerlijk en gevaarlijk als ware gelovigen, christenen of moslims, de samenleving willen vormen naar hún overtuiging. Bijvoorbeeld door Darwin in het onderwijs te verbieden, zoals in Amerika hartstochtelijk wordt bepleit. Maar zélfs het boegbeeld van de EO, Andries Knevel, is al wat voorzichtig geworden met zijn stelligheden.

Het zal best interessant zijn om te weten waar het leven ooit is begonnen. Maar daar kom je toch niet uit. Of het nu God is geweest, of het er nu vier goden zijn geweest die alles hebben gemaakt of dat het een heel klein stofdeeltje is geweest dat zich steeds ontwikkeld heeft…..dat weten we niet. En dáár gaat het volgens mij, in de bijbel ook niet om! Dat scheppingsverhaal van die zeven dagen, wil ons niet vertellen dat God alles uit het niets heeft gemaakt……nee….het wil ons vertellen hoe die aarde er uit moet zien en wat voor mensbeeld daarbij hoort. Het wil ons wijzen op een ‘way of living’.

Hoe ga je, vanuit je levensovertuiging, om met de wereld om je heen? Dat is de kernvraag van het scheppingsverhaal. En daarom moet je het verhaal ook niet lezen als een geschiedenisverhaal……nee… je moet het lezen als een verhaal voor vandaag de dag! Een verhaal dat je een spiegel wil voorhouden. Het wil je levensovertuiging gestalte geven. Hoe ga je om met alles om je heen?

Kijk eens hoe de wereld eigenlijk zou moeten zijn! Daar gaat het om in het scheppingsverhaal. En niet om de vraag, wat er nou in het begin was……wat onder ‘in den beginne’ wordt verstaan. En als er niks was in het begin, wie heeft dan God gemaakt. Die vragen doen er niets toe.

De vraag die er wel toedoet dat is….dat er in de geschiedenis een gedachte is ontstaan die een ander mens- en wereldbeeld belangrijk vond, dan hoe het er altijd in de wereld aan toegaat. En om dát mensbeeld belangrijk te vinden is geloof nodig. Je moet als mens het geloof hebben, dat die woorden van dat scheppingsverhaal, iets willen vertellen over hoe de wereld moet zijn.

Daarom komen er ook twee soorten bomen voor in het scheppingsverhaal. Wij kennen ze als de levensboom en de boom van kennis van goed en kwaad. En van die ene boom mag je als mens niet eten, want daardoor ken je het kwaad. De mens moet eigenlijk van die levensboom eten, want die vrucht zorgt ervoor dat de mens weet heeft van die goede schepping, waarbij alles in harmonie is.

En daarom worden die bomen op die derde dag ook gemaakt. Ze heten hier nog niet ‘levensboom’ en ‘boom van kennis van goed en kwaad’. We hebben zo pas uit verschillende bijbels dit vers over die bomen gelezen, met heel verschillende vertalingen en dan kun je er geen touw aan vastknopen. Maar wat er eigenlijk staat is dat God zei: dat op de aarde de boom groeit die vrucht is en vrucht maakt. Maar dat gebeurt niet. De aarde heeft alleen maar bomen die uit een klein zaadje beginnen en maar groeien en groeien en op het eind weer vrucht geven voor de voortplanting.

Logisch zul je zeggen. Dat is toch met iedere boom of plant zo! Die begint klein, ontwikkelt zich en geeft dan pas vrucht. Maar als je goed leest, wilde God dat er een boom kwam die al vrucht is. Zeg maar; de boom die vrucht is en vrucht maakt. Dus beide inéén. En waarom: om aan te geven, dat de mens voorzichtig moet zijn om zich te ontwikkelen. De boom die vrucht is, heeft namelijk zijn oorsprong al in zich. Die weet dus, wat zijn kern is…..wat de oorsprong van zijn bestaan is. En die boom mag zich best ontwikkelen en die mag ook wel vruchten geven…maar deze boom is dus al vrucht op zich. Het is eigenlijk de levensboom. Die levensboom heeft namelijk een kern in zich, waarin de essentie van het leven zich weerspiegelt. Dus NIET alleen maar groeien, voor nageslacht zorgen d.m.v. zaad en dan doodgaan. Want dan weet je niet waarvoor je leeft….waar je als mens naar toe groeit…wat je doel is!

Daarom staat er in het verhaal dat God een boom wil, die vrucht is en vrucht geeft. Opdat voor de mens duidelijk is, dat zijn groeien een doel op zich heeft. Dat de mens weet dat zijn ontwikkeling gekoppeld is aan het mensbeeld zoals dat in dit verhaal voorkomt.

Maar zo’n boom is er niet op de aarde. Vandaar ook dat de tekst vervolgd met: En de aarde bracht voort: een boom die vrucht dráágt. Zo lijkt ook ons leven. Je wordt geboren en je gaat dood en daartussen in moet je er maar het beste van maken. En hoe dat einde van zo’n ontwikkeling eruit ziet dat weet je niet.

Maar dat weet je wel, als je je daar een mensbeeld en een wereldbeeld van kunt vormen. Als je weet hebt, dat je leven op zich een doel heeft. Dat je leven zélf vrucht is die zich ontwikkelt. Eigenlijk is het beeld van die boom die God graag wilde, je eigen leven. De boom die vrucht is en die vrucht maakt. En dat is de levensboom. De boom waar de mens genoeg vrucht van mocht eten want hij weet immers vanuit zijn geloof dat het leven wel zeker een doel heeft.

Het is niet de boom die je doet sterven. Dat is die andere boom, die alleen maar vrucht geeft. De boom van de evolutie zeg maar: geboren worden en dood gaan en daar tussenin gewoon groeien zonder het doel te kennen.

En daarom worden er op de derde dag twee bomen beschreven. De boom die vrucht heeft in zichzelf, en vrucht geeft.……. En de boom die alleen maar vrucht geeft en zijn kern niet kent.

De boom die vrucht is en vrucht geeft…is de boom wardoor de gelovige mens weet heeft van hoe de aarde bedoeld is. Je mag je als mens best ontwikkelen, maar zorg ervoor dat je die kern van dat scheppingsverhaal als wegwijzer voor je leven gebruikt. Want anders dan spiegelt je leven zich in de andere boom: Een boom die alleen maar groeit maar geen doel in zich heeft.

En het doel van die ene boom die vrucht is en vrucht geeft, weerspiegelt zich in de mens Jezus. Opdat deze mens de symbolische levensboom voor de mens mag zijn!

Het gaat er niet om of we nu weten wat er aan het begin van de wereld heeft gestaan. Het gaat erom volgens welk mensbeeld we in de wereld willen staan en welke boom we belangrijk vinden. En het is niet voor niets dat de Messias de levensboom voor de mensen wordt genoemd.

Méér recente preken (Sluit de pagina om terug te keren)